Tôi đang cố hoàn thành một đoạn báo cáo thì tiếng khóc vang lên.

Không phải tiếng khóc thút thít — mà là tiếng khóc của đứa trẻ đã quyết định khóc cho đến khi cả thế giới phải chú ý. Tôi ngẩng đầu lên. Một gia đình vừa chọn bàn cách tôi ba ghế: người mẹ, người cha, và một đứa bé tầm bốn tuổi đang đứng trên ghế, tay đập xuống mặt bàn, miệng gào to vì không được thêm một cái bánh nữa.

Người mẹ bắt đầu quát. Người cha giật tay đứa trẻ xuống. Đứa trẻ khóc to hơn.

Tôi đã định cắm tai nghe vào thì nhận ra mình không thể rời mắt khỏi cái bàn đó.

Không phải vì tò mò chuyện người khác. Mà vì có gì đó đang diễn ra theo một vòng tròn rất kỳ lạ — và tôi không chắc ai đang điều khiển vòng tròn đó.

Người mẹ mất bình tĩnh, giọng leo thang. Đứa trẻ khóc to hơn. Người cha đập tay xuống bàn. Đứa trẻ càng gào to hơn nữa. Căng thẳng trong không khí dày lên theo từng vòng, như nước sôi mà không ai chịu tắt bếp.

Tôi nhớ đến một khái niệm trong tâm lý học phát triển: co-regulation — tạm dịch là điều tiết cảm xúc có tính lây lan. Ý tưởng nền tảng của nó khá đơn giản, nhưng khi hiểu ra thì thấy nó thay đổi cách nhìn về rất nhiều thứ: hệ thần kinh của con người — đặc biệt là trẻ nhỏ — không hoạt động độc lập. Nó đồng bộ hóa với hệ thần kinh của người xung quanh, giống như hai cái đồng hồ quả lắc treo cạnh nhau sẽ dần dần dao động cùng nhịp.

Đứa trẻ bốn tuổi chưa có khả năng tự điều tiết cảm xúc của mình. Nó cần mượn sự bình tĩnh từ người lớn bên cạnh. Khi người lớn mất bình tĩnh, đứa trẻ mất đi chiếc mỏ neo duy nhất nó có. Và một đứa trẻ không có mỏ neo thì không ngang ngược — nó đang chìm.

Tiếng khóc to hơn, chứ không phải nhỏ hơn. Dĩ nhiên.

Khoảng mười lăm phút sau, một gia đình khác vào ngồi bàn gần cửa sổ.

Cũng cha, mẹ, và một đứa trẻ — tầm tuổi nhau. Đứa bé này cũng chỉ vào tủ bánh và nói muốn ăn. Người mẹ lắc đầu, giải thích nhẹ nhàng điều gì đó mà tôi không nghe rõ. Đứa trẻ chu môi một cái — rõ ràng là không vui — rồi leo lên ghế, bắt đầu tô màu vào quyển sách mẹ lấy ra từ trong túi.

Vậy thôi.

Tôi nhìn từ bàn này sang bàn kia, và một câu hỏi bắt đầu hình thành trong đầu: Sự khác biệt giữa hai đứa trẻ này đến từ đâu?

John Bowlby — nhà tâm lý học người Anh, cha đẻ của lý thuyết gắn bó — có một luận điểm mà thoạt nghe thì có vẻ đơn giản, nhưng càng nghĩ càng thấy nặng: đứa trẻ không tìm kiếm sự vâng lời. Nó tìm kiếm sự an toàn. Khi cảm thấy được nâng đỡ, được hiểu, được neo giữ bởi một người lớn bình ổn — nó tự nhiên mở ra, hợp tác, thậm chí biết chờ đợi. Khi môi trường xung quanh hỗn loạn và khó đoán, nó sẽ làm bất cứ điều gì để lấy lại cảm giác kiểm soát — kể cả gào khóc giữa quán cà phê đông người.

Đứa trẻ ở bàn cửa sổ không ngoan hơn đứa trẻ ở bàn giữa quán. Nó chỉ đang an toàn hơn.

Tôi gấp laptop lại, nhìn ra ngoài cửa sổ một lúc.

Và rồi nghĩ đến một điều khác — thứ mà các nhà thần kinh học phát hiện ra vào những năm 1990, tình cờ, trong lúc nghiên cứu não khỉ. Họ tìm ra tế bào thần kinh gương — một nhóm tế bào não đặc biệt kích hoạt không chỉ khi ta thực hiện một hành động, mà còn khi ta quan sát người khác thực hiện hành động đó. Nói cách khác, não người không chỉ ghi nhận những gì xảy ra xung quanh — nó tái hiện lại bên trong, như một buổi tổng duyệt thầm lặng.

Với trẻ nhỏ, cơ chế này mạnh hơn bất kỳ bài học nào được nói thành lời.

Đứa trẻ không học cách xử lý cảm xúc từ những câu cha mẹ giải thích. Nó học từ cách cha mẹ thở khi bực bội. Từ cách mẹ đặt ly xuống khi mệt. Từ giọng cha thay đổi khi căng thẳng. Những thứ đó không cần được dạy — chúng được sao chép, tự động, hàng nghìn lần, trước khi đứa trẻ đủ lớn để nhận ra mình đang học.

Cha mẹ không dạy con bằng lời. Họ dạy bằng cách họ tồn tại trước mặt con.

Và rồi tôi dừng lại.

Vì tôi nhận ra mình đang nghĩ về cha mẹ của hai đứa trẻ kia — nhưng chưa một lần nghĩ về cha mẹ của chính mình.

Tôi đã học cách xử lý cảm xúc từ ai? Tôi có xu hướng im lặng khi bực bội, hay nói to hơn bình thường? Khi mọi thứ vượt tầm kiểm soát, tôi tìm cách giải quyết hay tìm người để đổ lỗi? Những phản xạ đó — tôi đã tập luyện chúng, hay tôi đã thừa hưởng chúng mà không hay?

Tiếng khóc ở bàn giữa quán đã dịu xuống. Người mẹ đang dỗ dành bằng điện thoại. Đứa trẻ nín, mắt dán vào màn hình.

Có lẽ câu hỏi không phải là làm thế nào để con trở nên bình tĩnh hơn.

Mà là: mình đã bình tĩnh chưa — trước khi mình trở thành người mà con nhìn vào mỗi ngày?